Do rzecznika praw obywatelskich wpływają skargi od osób, które pod rządami poprzednio obowiązującego prawa lokalowego po śmierci najemcy mieszkania zakładowego nabyły prawo do lokalu zamiennego.

Skarżący się wskazują, że po wejściu w życie ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i do­datkach mieszkaniowych są wzywani przez dysponen­tów lokali do uiszczania odszkodowania za zajmowa­nie lokalu bez tytułu prawnego. Zdaniem rzecznika przyczyną skarg obywateli jest wadliwa regulacja ich sytuacji prawnej przez przepisy przejściowe ustawy o najmie.

Jak było

W wystąpieniu skierowanym do ministra gospodarki przestrzennej i budownictwa rzecznik wskazał, że w świetle art. 57 ust. 4 Prawa lokalowego z 1974 r. mał­żonek i osoby bliskie, które pozostały w mieszkaniu zakładowym po śmierci pracownika, zmarłego w cza­sie trwania stosunku pracy lub przed uzyskaniem przez niego lokalu zamiennego, nabywały prawo do lokalu zamiennego. Lokal zamienny osobie obowiąza­nej do opróżnienia mieszkania zakładowego dostar­czał zakład pracy, w którego dyspozycji pozostawało to mieszkanie, a w braku takiej możliwości – organ gminy. Do czasu dostarczenia lokalu zamiennego mał­żonek i osoby bliskie zmarłego pracownika opłacały, za korzystanie z lokalu, wynagrodzenie w wysokości czynszu określonego dla danego lokalu.

Jak jest

Sytuacja prawna wskazanej grupy osób uległa rady­kalnej zmianie wraz z wejściem w życie ustawy o naj­mie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych. Z treści przepisów przejściowych tej ustawy wynika, że osoba zajmująca mieszkanie zakładowe bez tytu­łu prawnego wskutek wypowiedzenia jej najmu przed dniem wejścia w życie ustawy zachowuje uprawnienie do lokalu zamiennego, nabyte na pod­stawie dotychczasowych przepisów (tj. prawa lokalo­wego). Natomiast osoby bliskie, które pozostały w mieszkaniu zakładowym po śmierci najemcy, nie nabywały przymiotu najemcy lokalu. Zajmowały one mieszkanie zakładowe bez tytułu prawnego, mając jednocześnie prawo do lokalu zamiennego. Obecnie – w świetle powołanych przepisów przejściowych – nie można uznać, że osoby te zajmują mieszkanie zakła­dowe bez tytułu prawnego wskutek wypowiedzenia im najmu; nie były bowiem najemcami. Oznacza to, że wraz z wejściem w życie ustawy o najmie wspo­mniana grupa obywateli została pozbawiona naby­tych pod rządami prawa lokalowego praw do lokali za­miennych.

Dwie kategorie obywateli

Takie rozwiązanie przyjęte przez ustawodawcę pozo­staje – w ocenie rzecznika – w sprzeczności z ekspo­nowaną w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zasadą ochrony praw nabytych. W tej bowiem kon­kretnej sytuacji nabyte (na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów) po śmierci najemcy mieszkania zakładowego przez osoby bliskie prawo do lokalu zamiennego zostało następnie odebrane przez ustawodawcę i to bez stosownego ekwiwa­lentu.

Rozwiązanie zastosowane w przepisach przejścio­wych ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych należy – zdaniem rzecznika – kry­tycznie oceniać również na tle konstytucyjnej zasady równości. Obywatele znajdujący się w tej samej sytu­acji faktycznej i prawnej, a więc zajmujący mieszka­nia zakładowe bez tytułu prawnego, z prawem do otrzymania lokalu zamiennego, zostali podzieleni na dwie kategorie. Część z nich w dalszym ciągu po wej­ściu w życie ustawy o najmie lokali zachowała prawo do lokalu zamiennego, część natomiast została tego prawa pozbawiona definitywnie przez ustawodawcę, co pozostaje w sprzeczności z zasadą równości. Przedstawione przez rzecznika zarzuty dotyczące wa­dliwej w tym zakresie regulacji zawartej w ustawie o najmie zostały podzielone w całości przez ministra gospodarki przestrzennej i budownictwa. Minister powiadomił rzecznika, że przedłożył już Radzie Mini­strów propozycje dokonania niezbędnych zmian w ustawie o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych.